Adam Cholewa

Kopalnia węgla kamiennego „Morcinek” była budowana w latach 1978-1993 (ostatecznie nie przystąpiono do II etapu realizacji jej budowy). 30 października 1998 zakończono wydobycie węgla i rozpoczęto proces likwidacji kopalni zakończony w roku 2000. Złoże KWK „Morcinek” znajduje się na terenie gmin Hażlach i Zebrzydowice.

Obszar górniczy: 22,6 km²
Zasoby operatywne: 207,7 mln ton
Typ produkowanego węgla: ortokoksowy 35.1, 35.2 oraz gazowo-koksowy 34
Maksymalne wydobycie dobowe netto: 7000 ton (docelowo 12000 ton)

Szyby:
– szyb I – zjazdowo-materiałowy (wdechowy) – 1143 m
– szyb II – wydobywczy (wydechowy) – 1213 m
– szyb III – wentylacyjny – 1140 m
– szyb IV – wentylacyjny (planowany, nie zgłębiony)
– szyb V – wentylacyjny – 950 m (głębienie przerwano na 650 m)

Poziomy:
– wydobywcze – 950 m, 1100 m
– wentylacyjny – 800 m

Pokłady w eksploatacji:
– liczba – 8
– miąższość – 0,7 – 4,5 m
– nachylenie – 5 – 20°

Zagrożenia naturalne:
– metanowe: IV kategoria
– wodne: II i III stopień
– tąpaniami: I stopień
– pyłowe: klasa B zagrożenia wybuchem pyłu węglowego
– pożarowe: klasa I
– temperaturowe – poz. 800: 34 – 36°C, poz. 950: 40 – 42°C, poz. 1100: 46 – 49°C

---

Charakterystyka szczegółowa

Powierzchnia kopalni „Morcinek” położona była w bezpośrednim sąsiedztwie granicznej rzeki Olzy. Zagospodarowanie powierzchni głównej zawierało wszystkie elementy gwarantujące właściwy przebieg procesu technologicznego począwszy od wydobycia aż do załadunku gotowego produktu na wagony kolejowe.

W planie generalnym powierzchni głównej zakładu zaprojektowano siedem stref funkcjonalnych: obiektów szybowych, zakładu przeróbki mechanicznej, stacji kopalnianej, gospodarki energetycznej, gospodarki magazynowo-warsztatowej, gospodarki wodno-ściekowej oraz obiektów socjalno-administracyjnych i BHP. Wszystkie strefy funkcjonalnie spięte były siecią komunikacji drogowej. Rozmieszczenie i wzajemne powiązanie stref funkcjonalnych zapewniało płynny i bezkolizyjny ruch podstawowych elementów procesu produkcyjnego.

Przy projektowaniu powierzchni głównej zakładu trzymano się założenia takiej lokalizacji poszczególnych jej elementów, aby stanowiły one tzw. strefy funkcjonalne grupujące obiekty o podobnym lub zbliżonym przeznaczeniu.

Centrum zakładu zajmowała strefa obiektów szybowych z szeregowo usytuowanymi szybami: I (klatkowy), II (skipowy) i III (wentylacyjny), V (wentylacyjny). Na zachód od strefy centralnej zlokalizowano obiekty gospodarki energetycznej i wodnej z zasadniczymi obiektami, jak: kotłownia zakładowa, stacja sprężarek, stacje 110/6 kV, stacja odmetanowania, oczyszczalnia ścieków oraz osadniki wód dołowych.
Po stronie południowej strefy obiektów szybowych wybudowano kompleks warsztatowo-magazynowy, a dalej na południe, wzdłuż rzeki Olzy, stację kopalnianą. Wschodnią część powierzchni głównej zajmowały obiekty zakładu przeróbczego oraz kopalniane place składowe, z tym że część obiektów zakładu przeróbczego – stację przygotowania węgla oraz zbiornik węgla surowego z przynależnymi mostami przenośnikowymi, zlokalizowano wewnątrz strefy szybowej, a konkretnie między szybami I i II.

Od północy usytuowane były obiekty socjalno-administracyjne i BHP. W ich skład wchodziły: dworzec autobusowy, parkingi, budynek administracyjno-szkoleniowy, łaźnia oraz lampownia zlokalizowana w pomoście niwelującym różnice wysokościowe w umiejscowieniu łaźni i nadszybia zjazdowego szybu I. Na północnym wschodzie, przy głównej drodze dojazdowej do kopalni, wybudowano hotele robotnicze ze stołówką.

Ze względu na pagórkowaty teren, zaprojektowano posadowienie obiektów powierzchniowych na trzech poziomach:
– na poziomie najniższym (+241 m n.p.m.) zlokalizowano szyby, obiekty gospodarki warsztatowo-magazynowej, wodno-ściekowej, cieplnej i energetycznej oraz zakład przeróbczy,
– na poziomie wyższym (+245 m n.p.m.) zlokalizowano stację kopalnianą z bocznicą oraz załadownię węgla,
– poziom najwyższy (+252 m n.p.m.) został przeznaczony pod budowę obiektów administracyjno-socjalnych oraz częściowo energetycznych.

Charakterystyka podstawowych obiektów kopalni

Szyby

Szyb I, o głębokości 1143 m i średnicy 8 m, był szybem wdechowym, pełniącym funkcję zjazdowo-materiałową. Wieża wyciągowa – stalowa basztowa miała wysokość 62 m. Dwie maszyny wyciągowe czterolinowe typu 4L-3400/2400 kW i udźwigu 100 kN były zlokalizowane w hali maszyn na wysokości +50 m. Wieża wyposażona była w urządzenie wyciągowe klatkowe czteropiętrowe do transportu ludzi, materiałów i kamienia. Nadszybie o konstrukcji stalowej i kubaturze 33 900 m³ odznaczało się następującymi wymiarami: długość 97,8 m, szerokość 17 m i wysokość 24,2 m.

Szyb II, wykonany do głębokości 1213 m, był szybem wdechowym wydobywczym wyposażonym w dwa skipy 25-tonowe. Wieża basztowa o wysokości 85,5 metra kryła w sobie dwie maszyny wyciągowe typu 4L-5000/2 x 2900 kW o udźwigu 250 kN i prędkości ciągnienia 20 m/s, zlokalizowane w hali maszyn wyciągowych na poz. +71 m. W skład kompleksu wydobywczego zlokalizowanego przy szybie II wchodziły także: urządzenia odstawy kamienia, stacja przygotowania węgla, zbiornik węgla surowego, stacja kruszenia. Wszystkie te obiekty połączono siecią taśmociągów ułożonych na estakadach.

Szyb III – wydechowy o głębokości 1140 m i średnicy 8 metrów wyposażony w wieżę zastrzałową, oprócz funkcji wentylacyjnej spełniał również rolę szybu materiałowego. Wyposażony był w urządzenie klatkowe wielkogabarytowe. Pomiędzy szybem II i szybem III zabudowano stację wentylatorów wyposażoną w 3 wentylatory WPK 3,9 o wydajności 15 000 m³/min każda, z dyfuzorami wykonanymi z prefabrykatów żelbetowych.

Szyb V, który pierwotnie miał mieć głębokość 950 m i pełnić funkcję wentylacyjną, nigdy nie został ukończony. Przez krótki okres życia kopalni wykorzystywany był jako podziemny zbiornik gazu.

Kompleks obiektów socjalno-administracyjnych

„Morcinek” był przykładem kopalni, której powierzchnia główna odpowiadała wymaganiom tzw. powierzchni zblokowanej. Koncepcja ta polega na tym, aby w jednym budynku (kompleksie budynków) pomieścić jak najwięcej funkcji.

Kompleks o kubaturze 127 228 m³ mieścił następujące obiekty:

– blok łaźni na 4354 miejsca (w pierwszym etapie, w tym 2880 w szatni wieszakowej) z biurami ruchu górniczego, cechownią, stacją ratownictwa, pralnią i lampownią z zapleczem energetycznym,
– blok administracyjno-socjalny z ośrodkiem szkolenia, salą zebrań, centralą telefoniczną, dyspozytornią, barem szybkiej obsługi, kuchnią posiłków regeneracyjnych, zespołem Górniczego Zespołu Opieki Zdrowotnej oraz pomieszczeniami straży pożarnej,
– blok poczekalni i pomieszczeń dyspozytorni transportu, wykonany w formie pomostu nad placem autobusowym wraz z wiatą peronową.

Wszystkie bloki były wzajemnie połączone, co umożliwiało przemieszczanie się załogi z dworca autobusowego aż do szybu zjazdowego bez narażania na uciążliwości wynikające z warunków atmosferycznych.

Kompleks warsztatowo-magazynowy

Składał się z magazynu głównego, warsztatu, zadaszenia warsztatowo-magazynowego oraz części socjalnej o łącznej kubaturze 112129 m³. Część halowa magazynu była wyposażona w tory normalne i wąskie oraz suwnice do prac wyładunkowo-przeładunkowych. Do magazynu przylegała część socjalna, w której znajdowało się pomieszczenie socjalne dla pracowników magazynów i warsztatów oraz biura ruchu.

Budynek wielofunkcyjny

W skład kompleksu wchodziły: magazyn materiałów sypkich, olejów i smarów, stolarnia, garaże, straż pożarna i ekspedycja kolejowa. Pomieszczenia magazynu olejów i smarów znajdowały się w podpiwniczeniu budynku, pomieszczenia magazynowe, garaże, stolarnia i straż pożarna w części parterowej, a na piętrze budynku zlokalizowano pomieszczenia ekspedycji kolejowej kopalni.

Kotłownia

Kotłownia wyposażona była w trzy kotły WR-10 z urządzeniami odpylającymi (trzy baterie cyklonów 85-95%) oraz dwa kotły WR-25 o łącznej wydajności 80 Gcal/h. W skład kotłowni wchodziły jeszcze pomosty nawęglania i odżużlania oraz obiekty odpylania.

Stacja odmetanowania

Stacja wyposażona była w cztery agregaty sprężarkowe „Aerzen” o wydajności 60 m³/min każdy.

Budynek sprężarek

W budynku usytuowano dwie sprężarki niskoprężne 6D68, dwie sprężarki wysokoprężne typu „Burckhardt” oraz sprężarkę niskoprężną TK66. Część budynku stanowiły pomieszczenia socjalne i sanitarne przeznaczone dla obsługi stałej i brygady remontowej oraz pomieszczenia rozdzielni niskiego napięcia.

Obiekty gospodarki energetycznej

Głównym zasilaniem kopalni w energię elektryczną były linie 110 kV z kierunku kopalni „Moszczenica”, „Pniówek” i miasta Cieszyna. Zaprojektowano następujący układ zasilania:

– stację napowietrzną 110/6 kV „Kaczyce” w układzie szynowym sekcjonowanym, wyposażoną w dwa transformatory 110/6 kV po 25 MVA każdy,
– tymczasową stację 110/6 kV, uruchomioną na okres głębienia szybów, z transformatorami 16 i 6,3 MVA,
– stację napowietrzną 110/6 kV „Pogwizdów” w układzie szynowym, z transformatorami 2X16 MVA, która zastąpiła stację tymczasową.

Obiekty ochrony środowiska

Kopalnia „Morcinek” była projektowania i budowana w okresie wzrostu świadomości negatywnego wpływu górnictwa na środowisko naturalne, toteż w projekcie położono nacisk na zredukowanie do minimum niekorzystnego wpływu funkcjonowania zakładu górniczego na wody oraz powietrze atmosferyczne.

Do tej grupy obiektów należały:

– rurociąg wód słonych o średnicy 400 i 500 mm oraz długości 23,8 km, odprowadzający słone wody z kopalni do kolektora solankowego „Olza” (wraz z przepompownią w Moszczenicy),
– trzy osadniki wód dołowych pojemności 20 000 m³ każdy oraz dwa zbiorniki retencyjne pojemności 5040 m³ każdy, wraz z pompownią wód dołowych,
– dwukomorowy osadnik wód deszczowych (zbiorniki retencyjne) pojemności 474 m³ w części osadowej i 4100 m³ w części retencyjnej, wraz z przepompownią zabezpieczającą kopalnię przed powodzią (wody po wstępnym oczyszczeniu w osadniku były odprowadzone do rzeki Olzy),
– zbiornik zrzutowy z pompownią (jego przeznaczeniem było magazynowanie wody z zagęszczaczy promieniowych w okresie remontów urządzeń zakładu przeróbczego lub w sytuacjach awaryjnych),
– mechaniczno-biologiczna oczyszczalnia ścieków bytowo-gospodarczych o przepustowości 2800 m³/d, w skład której wchodziły m.in.: pompownia ścieków surowych i recyrkulacji, dwa osadniki wstępne Imhoffa, dwa osadniki wtórne, dwie prostokątne komory napowietrzania, poletka osadowe, mieszacz, zbiornik kontaktowy, magazyn wapna chlorowanego, pompownia wód drenażowych, zwężka pomiarowa, rurociągi i kanały technologiczne.

Zakład przeróbki mechanicznej węgla

Podstawowymi obiektami tego typu były:

– stacja przygotowania węgla wraz ze zbiornikami węgla surowego i drogą jego odstawy do wagonów,
– obiekt kompleksowy (największy obiekt zakładu przeróbki o wymiarach: długość 67 m, szerokość 30 m i wysokość 40 m) wyposażony w płuczkę osadzarkową oraz zespół urządzeń flotacji,
– suszarnia koncentratu flotacyjnego,
– obiekty gospodarki wodno-mułowej,
– zbiorniki i załadownia produktów i odpadów,
– zagęszczacze promieniowe oraz zwały węgla.

Łączna moc zainstalowanych maszyn wynosiła 13 200 kW. Wydajność zakładu (brutto) określono na 850 t/h, a jego zdolność przeróbczą (netto) na 6000 t/d. Konstrukcję zakładu zaprojektowano w ten sposób, aby możliwa była jego dalsza rozbudowa do docelowej wydajności 12 000 t/d.